Nidonk

Moving time  2 uur 47 minuten

Tijd  3 uur 34 minuten

Coördinaten 2148

Geüpload 14 juli 2019

Uitgevoerd juli 2019

-
-
25 m
-13 m
0
3,1
6,3
12,57 km

24 maal bekeken, 1 maal gedownload

nabij Horendonk, Flanders (Belgique)

(recentste controle en tekstupdate: juli 2019)
In 5 eeuwen tijd - ruwweg tussen 1250 en 1750 - werd een massa moer uit de natte grond gehaald in de wijde omgeving ten noorden en oosten van Essen. Essen werd als het ware een zuidelijke toegangspoort tot een gigantisch turfgebied.
Gedroogd werden de blokjes op vlotten of vletten over kleine kanaaltjes vervoerd naar de havens van Bergen op Zoom en vooral Roosendaal. Uiteindelijk zouden ze als brandstof gebruikt worden in de grote steden in Vlaanderen en Nederland. Het landschap in en rond Essen verbergt nog talrijke relicten en op meerdere plaatsen werd een bijzonder informatiepunt opgebouwd rond de turfwinning.
Medewerkers van de Essense toeristische dienst VVV De Tasberg ontwierpen in 2015 een aantal wandel- en fietsroutes rond het thema "turf". Deze track is een uitbreiding en actualisatie van wandelpad nr 4 uit die tijd.
Alle info over deze en andere fiets- en wandeltochten via www.vvvessen.be.
parkeren

Start- en aankomstplaats

Deze wandelroute vertrekt op de (gratis) parking aan de kerk van de wijk Horendonk. Adresgegevens: Dreveneind, 2910 Essen. Coördinaten voor de GPS: 51.4693, 004.5034. Er is horeca in de onmiddellijke omgeving en ook onderweg.
foto

Den Uil

De wijk "Horendonk" staat in Essen algemeen bekend als "den Uil". Die naam is afgeleid van een oude afspanning, een rustplaats voor paarden en reizigers op de postbaan van Antwerpen naar Moerdijk. Die afspanning heette "den Ouden Uil".
Rivier

Roosendaalse Vaart

De Roosendaalse Vaart is het Belgische deel van wat in Nederland de "Natte of Elderse Turfvaart" heet. Langs deze turfvaart uit 1449 werden de turfblokjes uit het veengebied "de Matjens" of "de Maatjes" naar Roosendaal gebracht. De naam "Elderse Turfvaart" herinnert aan de heren van Elderen, die in de 16de eeuw moeren exploiteerden ten zuiden van Zundert. De naam "Natte" wijst er dan weer op dat deze vaart een belangrijke afwateringsweg was. Ten noorden en ten oosten van Nieuwmoer sloten andere vaarten op de Roosendaalse Vaart aan en ook de Nieuwmoerse beken Broekloop, Marijnenloop en Groesbeek wateren af in de Roosendaalse Vaart.
Brug

Ryole

We brengen het woord "riool" meestal in verband met de afvoer van vuil water. In de eeuwen van de moernering was een "ryole" ook een waterweg die aangepast was voor verschillende doeleinden. Op dit punt van onze wandelroute mondde een "ryole" of "spuiloopje" uit in de Roosendaalse Vaart. Bij een te laag waterpeil in de vaart kon water aangevoerd worden vanuit het nabijgelegen Schamven. Bij een te hoog waterpeil in het moergebied rond het Schamven - wat de moerdelvers hinderde - kon men water laten afvloeien. De brug die hier oorspronkelijk over de Roosendaalse Vaart lag, kreeg de naam "Kwatse brug". "Kwats" stond synoniem voor "klodder" of "weinig degelijk". Het was dus heel waarschijnlijk geen stevige constructie.
foto

Kraaienberg

Over de betekenis van de wijk- en straatnaam "Kraaienberg" wordt nog steeds gekibbeld. De naam zou kunnen verwijzen naar de zwarte vogels die hun toevlucht zochten in de bomen op een heuvel tussen de veengebieden. Hij zou kunnen verwijzen naar een kunstmatige zandheuvel, maar het meest waarschijnlijke lijkt wel dat "Kraaienberg" verwijst naar een verbreding in de turfvaart, waar de vletten - ook "kraaien" genoemd - een tijdlang konden blijven liggen, konden "geborgen" worden dus. Samengevat wordt "kraaienberg" dan een bergplaats voor turfvletten.
foto

Turfbelevingspunt Mikvaart

Op deze plaats, waar vanuit de Roosendaalse Vaart een vertakking vertrekt naar het veengebied De Nol, werd in 2015 een "Turfbelevingspunt" aangelegd. Het bevat houten sculpturen van de hand van Ben Vanden Bergh en Bart Luyckx die een turfsteker, een turfdrager en een turfvlet weergeven. Daarnaast is er een doorkijkbord dat aanschouwelijk toont hoe de turfvletten over de vaart werden gesleept. En uiteraard staat ook hier een veenpaal die met een hoogte van 2,90m precies aangeeft hoe dik het voormalige veendek op deze plek wel was. De paal, gemaakt in cortenstaal, draagt een gedicht van Geert De Kockere: Eenmaal geschopt, kreeg de turf hier vaart. Op volgeladen schuiten trok men het zwarte goud naar groter water, om dan even later vurig op te laaien. Het was een vreemd konvooi: blokjes landschap in hun landschap op dreef. Het Turfbelevingspunt kon ingericht worden met de medewerking van Regionaal Landschap de Voorkempen en Gemeente Essen.
foto

Vaartrestant

Op privéterrein Kievitstraat 15 ligt een merkwaardig relict dat waarschijnlijk een authentiek stukje vaartrestant is. Ten noorden van deze plek splitste een vaart zich immers af van de Roosendaalse Vaart om zuidoostwaarts te gaan in de richting van de Wuustwezelse moeren. Ze kreeg de naam "Holle of Wuustwezelse Vaart" en was 5,3 km lang. De loop ervan is op verschillende plaatsen onduidelijk, maar vast staat dat de toelating tot de aanleg ervan werd gegeven in 1537 en dat ze in gebruik was tot ongeveer 1700. De vaart had op haar beurt een vertakking naar het moergebied Ellewaard.
foto

Venetië

Vanaf de 15de eeuw werd in "het nieuwe moer" veen gedolven. De hoofdvaart naar de turfmarkt in Roosendaal kreeg zijvaarten en die kregen op hun beurt ook weer vertakkingen. De littekens van deze vaarten bepalen nog altijd het landschap. De straat- en streeknaam "Venetië" verwijst enerzijds naar het uitgebreide vaartenstelsel uit de 16de tot de 18de eeuw en anderzijds ook naar de beroemde Italiaanse kanalenstad. Een gelijkenis tussen de twee ligt voor de hand.
Rivier

Roosendaalse Vaart

De "Natte of Elderse Vaart" of de "Roosendaalse vaart", zoals je de naam verkiest, heeft een lengte van 10 km tussen de Jan van Nispenvaart in de buurt van Roosendaal en de moergronden in Nieuwmoer. Daar vertakt de vaart zo sterk dat de hoofdvaart moeilijk te onderscheiden blijft van de zijvaarten. Drie grote moerexploitanten beslisten in 1449 over de aanleg van deze vaart: de heer van Breda, de heer van Bergen op Zoom en de abt van Tongerlo. De aanleg kostte hen geld, maar het bracht hen nadien nog veel meer geld op.
foto

Lepelstraat

De turfschuiten, ook "vletten", "kraaien" of "pleyten" genoemd, waren platbodems van zo'n 16m lang en 3m breed. In de loop van de eeuwen zouden ze zelfs nog langer worden, tot 19m. Ze werden vanop de kant voortgetrokken of -geduwd door mensen. Na het verval van de turfwinning ging het nut van die brede vaarten vaak verloren en werden de zijwallen in de vaart geduwd. Op verschillende plaatsen bleef de vaartkant echter een doorgangsweg, die in een latere periode verhard en zelfs geasfalteerd werd. De Lepelstraat, op de linkeroever van de Roosendaalse Vaart, is hiervan een goed voorbeeld.
foto

Holle of Wuustwezelse Vaart

Tegenover paardenstoeterij en vakantieverblijf "De Oude Heihoef" markeert een afgesloten landweg nog precies het tracé van de Holle of Wuustwezelse Vaart die van 1537 tot ongeveer 1700 in gebruik was als verbinding tussen de Wuustwezelse moeren en het moergebied Ellewaard met de Roosendaalse Vaart.
Provisioning

De Bosrust

Voor spijs en drank kan de wandelaar terecht in De Bosrust. In de maanden april t.e.m. september 7/7 open, in de wintermaanden best even de website opzoeken: www.debosrust.be.
foto

Vaartkant

Het ontstaan van de straatnaam "Vaartkant" is niet moeilijk te verklaren. De - nu geasfalteerde - weg ligt op de rechteroever van de Holle of Wuustwezelse Vaart en over korte afstand ook langs de Roosendaalse Vaart. Het is precies vanop deze vaartkanten dat de turfschuiten, de "vletten" of "pleyten" werden voortgetrokken. Heel soms door paarden, meestal met mankracht.
foto

Schamse Dijk

De Schamse Dijk dankt zijn naam aan het nu verdwenen Schamven. Het is de berm die ontstond door de uitgegraven aarde in de buurt van het Schamven. Zoals bij zovele andere vennen werd ook het water uit het Schamven gebruikt om de waterstand in de Roosendaalse Vaart op peil te houden. In diezelfde periode wilden andere belanghebbenden het Schamven evenwel ontvenen. De gevolgen konden niet uitblijven. In 1663 ontstond een zware ruzie tussen de moerstekers die vroeg in de lente het water in het Schamven lieten afstromen om makkelijker turf te kunnen delven en de Bredase moerlieden die het ven heel de zomer door onder water wilden houden om te kunnen varen. Het Schamven is in 2013 ontwaterd en volledig ingericht als landbouwgebied. We hebben tijdens onze wandeling gezien dat de straatnaam "Scham" voorkomt zowel in de gemeente Essen als in Kalmthout, zonder dat ze direct in mekaars buurt liggen. Een "scham" was een kale plek in een veld, beemd, houtkant of jong bos waar de akkervruchten, het gras of het hout slechter groeide dan elders.
foto

Horendonk

Horendonk was en is een gebied ten oosten van het Essense centrum. Aanvankelijk werd het "Hornick" genoemd, wat zoveel betekende als "hoger gelegen erf" of "hoger gelegen gebied". Het lag dan ook temidden van een uitgestrekt nat veengebied. Horendonk werd een zelfstandige parochie in 1898 en heeft Sint-Vincentius-à-Paulo als patroonheilige. De huidige neogotische kerk dateert uit 1953. Ze bevat een orgel uit het laatste kwart van de 17de eeuw. Dit orgel stond voordien in de oude parochiekerk van Wildert.

Commentaar